|
به نام خدا
پير سبز چك چكو
ريشه يابي واژه معبد در زبان فارسي امري كم يا بيش دشوار مي نمايد و از حوزه بررسي ما نيز خارج اما ترجمه و يا معنايي كه به صورت مستقيم از آن برداشت توانيم كرد در همه حال نمي تواند به ميان نيايد: مكان عبادت براي انسان تا جايي كه امر عبادت تحقق مي پذيرد. مي توانيم پرستيدن چيز يا كسي را جدا از عبادت كردن آن چيز يا كس بشماريم و اين دو واژه را متفاوت با يكديگر بدانيم و بر همين ژايه معبد را از ژرستشگاه جدا بدانيم. اما ، پي گيري اين مطلب را به دوستداران آن وا مي گذاريم و اين دو واژه را داراي دو مفهوم برابر فرض مي كنيم و آنها را به عنوان اسم عام براي هر مكاني به كار مي بريم كه در زبانهاي خارجي (فرانسه ،انگليسي و ايتاليايي) نيز به كار برده شده اند.
زندگي در فضاي ميان آسمان و زمين شكل مي گيرد و هر آنچه هست ، از آتش تا سپيده دم و از تاريكي تا روشنايي و از خورشيد تا ستارگان ...ميان اين دو موجوديت اصلي پديدار مي شوند و جاي مي گيرند و ناپديد مي شوند.
فضاي اوليه معابد ، صفه هايي بود كه بر فراز صخره ها ساخته شده و فاقد هر گونه سقفي بود. در بالاترين نقطه ي صفه شي مقدس را نهاده و در مقابل آن به حالت احترام با كلام و سرود ، در انتقال انديشه به فضاي لايتناهي ، نيازهاي دروني را شكل مي بخشيده ند.
معبد ها را مي توانيم شكل اوليه فضاي بسيار منضبط و قادر به كاربردهاي ظريف و چندگانه اي بدانيم كه ديرتر كليساها و مسجد ها انجامش را بر عهده گرفتند.
معبد به معناي مشخص كه خاص عبادتهاي فردي و فردي جمعي ساخته مي شده و به ادياني سازمان يافته تعلق داشته است و به سرزمين معين سلطه داشته نمي توانسته است شكل يكسان مدلي يكسان و قانون بندي شده (چه در سطح چگونگي كالبدي و چه در سطح رابطه هاي كاربردي و اجرايي ) داشته باشد.
سواي شكلهاي فرعي و مياني ، در زمينه مكان يابي و جايگزيني معبد ها به پنج راه و روال اصلي مي رسيم، شايان پيگيري و شناخت ، كه عبارتند از :
اول معابدي كه در دل كوه و صخره ها كاويد شده اند؛
دوم معابدي كه روي سطح زمين ، روي تلي كم يا بيش بزرگ بنا شده و داراي حجمي بسته اند؛
سوم معابدي كه روي سطح طبيعي زمين و معمولاً در ارتفاع نسبت به اطراف بنا شده اند و فاقد ديوارند؛
چهارم معابدي كه زير سطح زمين كاويده شده اند؛
پنجم فضاي تصور شده ي نمادي ؛ به مثابه ي معبد؛
يكي از شاخص ترين فرم هاي ايراني معبد چهار طاق است.
چهار طاق از روزگاران اساطيري بر فلات ايران وجود داشته است . صورت ويژه اين ساختار از آن روزگاران تا امروز هيچ تغيير عمده اي نكرده است.
از لحاظ شكل ، گنبدي است كه بر مربعي با چهار طاق نما قرار گرفته باشد. روي نقشه به شكل مندل است.
بهترين بقاياي باستاني چهار طاق را مي توان در نيايشگاهاي ساساني يافت كه كانونشان همان آتش مادين شعله ور بود.و شايد بهتر از همه در نقشه هاي همساز چهار باغ پريسهاي ساساني. عنصر مشترك در هر سه نمونه همان طرح مندل به مثابه كيهان نگاشت است.
چهار طاق در حد يك مفهوم سنتي پر مغز به عالم اسلامي پاي مي نهد و در آنجاست كه مزيت پيشينه خود را باز مي يابد.چهار طاق از ديدگاه باطني گرايي اسلامي تجلي معمارانه ي از تلفيق دوباره و از خود خلقت مي گردد كه تا به امروز هم باقي است و صورتا شامل اساسي ترين شيوه تفكيك مربع و دايره است. حجم مكعب پايه اش كه به مثابه آدم ، زمين يا بهشت روي زمين فرض مي شود نماد عالي ايستايي است.
چهارطاق با اركان چهارگانه خود،يادآور چهار عنصر ، چهار جهت ،چهار باد ،چهار فصل و چهار رنگ است.
خلاصه چهارطاق جنبه هايي از زندگي دنيوي را به عالم تخيل عرضه مي كند كه بنيادي اند و ظاهراً استوارترين جنبه هاي اين حياط سژنجي.
معمار ايراني اين نقطه ،تاكيدش را در قلب فضايي قرار مي دهد كه بر اين استحاله گواه است و طنيني دارد از نواخت كيهاني تغيير شكل داده. در مسجد چهارطاق ، اين نقطه همان محراب است، در كوشك باغ همان حوض مركزي ، و در بقعه همان آرامگاه يك صوفي. پس از اينجا ،در صور ازلي دايره و مربع ، انسان سنتي تمكن فضايي خود را باز مي يابد . چهار طاق به اين مكان كه در حكم محل تولد ، زيست و مرگ معنوي اوست سر پناه مي دهد.
از جمله چهار طاقي هاي به جا مانده از آن دوران مي توان به چهار طاق هاي زير اشاره كرد:
- چهار طاقي قصر شيرين
- چهار طاقي فيروز آباد
- چهار طاقي جره
- چهار طاقي حيدريه قزوين
- چهار طاقي آتشكوه
- چهار طاقي نطنز
- چهار طاقي مصلاي يزد
- چهار طاقي باكو
- چهار طاقي كازرون
محمد ابراهيم باستاني پاريزي در كتاب خاتون هفت قلعه در صفحه 242 اينگونه مي نويسد:
زيارتگاهي در نزديك يزد هست به نام پير سبز پير چك چكو بدين علت كه در آنجا آبي است كه قطره قطره از سنگ مي چكد زرتشتيان هر سال يكبار هفته اول تير ماه به زيارت آنجا مي روند. چك چكو در 84 كيلومتري شمال شرقي يزد در دامنه كوه قرار گرفته و در آنجا چهل و پنجاه اتاق ( خيله) براي زائران ساخته اند و ژلكان سنگي هم به آتشكده يي كوچك دارد. زنان با چارقد و مردان با كلاه به اينجا وارد مي شوند.
زرتشتيان هنگام مراسم نوك انگشتان خود را بر زمين مي سايند و بر چشم مي گذارند و بعد به زمزمه مي پردازند و شمع روشن مي كنند و عود مي سوزانند.
مراسم چك چكو هر سال 5 روز ( از اول تا 5 تير ماه به تقويم زرتشتيان ) انجام مي شود. اخيراً پنجاه خانه در دامنه كوه چك چكو ساخته شده است استخري آنجا ساخته اند كه قطرات آب از شكاف كوه در آن مي چكد وجه تسميه آن چك چكو نيز از همين سبب است.
اين خيله ها ( ساختمانهاي موجود در سايت به گويش زرتشتيان) در داخل مجموعه پير سبز بصورت كاملاً ارگانيك خلق و ساخته شده است برخي از مصالح موجود در اقليم و بعضي ديگر از مصالحي كه از جاهاي اطراف آورده شده اند.
عناصر هدايت كننده براي جهت گيري ساختمانهاي مجموعه عبارتند از:
جاگيري خاص
توپوگرافي مجموعه
لذا ديد و منظر طبقات ، نوع ساخت دسترسي پلكاني عمودي و افقي همه و همه از مولد دوگانه فوق طبعييت مي كنند. در فضاهاي موجود موارد و عناصر چند گانه اي باعث بوجود آمدن شرايط و موارد خاص رفتاري ميان زائران شده است.
عدم وجود فضاهاي طبقه بندي شده جهت استفاده گروههاي مختلف باعث خلق و يا بوجود آمدن مشكلات رفتاري هر چند ناچيز ما بين فضاهاي فوق هنگامي كه زوار به اين نقطه از كوير مي آيند شده است لذا طراحي و تهيه طرح جامعي و كلي نسبت به اين مجموعه بايد بتواند علاوه بر حل ساختارهاي موجود و با توجه به حفظ ديد و مظر كلي و عمومي سايت كه در اذهان عمومي بصورت يك شكل و هيات واحد معرف فضاي خاصي در آمده است بتواند كليه مسائل و مشكلات را حل كرده و در عين حال تمامي نواقص مجموعه را كامل بنمايد.
براي حل كامل اين فضا پس از يك بررسي 4 ساله در شرايط مختلف آب و هوايي به كليه نيازهاي فضاي پي برده شده و سپس سعي در حل مشكلاتي نموده ايم كه زوار زرتشتي در زمان زيارت با آن روبرو بوده اند.
ديد تاب بافت قديم به تنگه ورودي مجموعه ختم مي شود. لذا در طراحي و جا نمايي فضاهاي جديد سعي در حفظ اين چرخش داشته ايم.
1- طراحي فضاهاي عمومي
(سرويس بهداشتي، آشپزخانه ها، انبارها، فضاهاي سبز عمومي، در سمت شرق مجموعه)
2- حفظ نماي كلي مجموعه با توجه به ديد از نقطه ورودي به سايت مورد نظر در طراحي نما سعي در حفظ و يك پارچگي كلي آن بوده است.
3- طراحي فضاي سبز در سمت جنوب غربي، كه مردم بتوانند در كنار ديد به دشت پهناور و خشك كويري از منظره سبز لذت ببرند.
4- طراحي دسترسي پلكاني از پاركينگ مجموعه به سمت پلكانهاي اصلي .
5- منظم نمودن فضاي پاركينگ از نظر دسترسي و جانمايي پاركينگ هاي سواري و اتوبوس.
6- جانمايي و طراحي فضاي زمينهاي بازي براي برگزاري مسابقات و جام هاي جوانان بصورت زميني چند منظوره.
7- طراحي فضايي جهت بيمارستان صحرايي
8- طراحي سايتي براي نيازها و خدمات ارگانهاي دولتي جهت استقرار ايستگاههاي فني
9- سازماندهي دستفروشها بومي در محور ورودي مجموعه
10- طراحي و جانمايي براي گردهم آيي كلي و گروهي در محور ورودي فضاي جديد.
11-طراحي فضاهايي در انتهاي محور، فاز جديد براي ديدن آسمان شب كوير
12- طراحي دسترسي پلكاني افقي و عمودي بسيار راحت و منظم با دسترسي به تمامي نقاط سايت
13- طراحي سيستم هاي دفع آب هاي باران جهت جلوگيري از تخريب بناها و خيله ها كه در چند سال اخير عامل اصلي تخريب و از بين رفتن شالوده بسياري از ساخت ها بوده است هدايت انها به آب انبارهاي چند گانه سايت
14- طراحي وتهيه نقشه هاي مرمت آب انبارموجود در دره سيلاب، جهت ذخيره سازي هر چه بيشتر از آب هاي سطحي و آب ريزش بارانهاي فصلي.
15- طراحي محور هاي در قسمت غرب و جنوب غربي سايت جهت قدم زدن در فضاي سبز خلق شده بر روي تپه غربي و ديد كلي به سايت
16-طراحي فضاهايي جهت كاشت درختان سازگار با محيط در فضاي پلكاني ورودي
17- طراحي فضاهايي براي اسكان موقت توريستهايي كه در زمان زيارت اجازه ورود به داخل سايت را بدست مي آورند.
18- طراحي فضاهاي جهت بازرسي و نگهباني از ورود و خروجي افراد از كل سايت زيارت گاه.
پايان
بر گرفته از ماهنامه بين المللي راه و ساختمان
|
