به نام خدا

معماري ژاپن

موقعيت و اوضاع اقليمي سرزمين ژاپن: مجمع الجزاير ژاپن كه در فراسوي كرانه هاي شرقي قاره آسيا قرار دارد، در قوس باريكي به طول 3800 كيلومتر بين عرض هاي شمالي 25 و 20 تا 33/45 ممتد است. اين مجمع الجزاير مشتمل بر چهار جزيره اصلي و تقريباً 3900 جزيره كوچكتر است. هنشو، هكايدو،كيوشو،شيكوگو چهار جزيره اصلي اين كشور هستند.

آب و هواي ملايم ، بدليل قرار گرفتن در منطقه معتدله در تابستان و آب و هواي سرد در بعضي مناطق در زمستان ، وضع طبيعي و شگفت انگيز سرزمين ژاپن نمايانگر تبايني با آب و هواي نسبتاً دلپذير آن است. خط ساحلي اين كشور سنگستاني و شامل بنادر كوچك ولي عالي است، كوهساران ،درها ،رودخانه هاي تند آب و درياچه هاي آب زلال از ديگر پديده هاي طبيعي است. مساحت كوهها 71% است،كه فوجي بلندترين آن مبدا از الهام ها،و دلپذيرترين آسايشگاهها در جوار چشمه هاي آب گرم معدني براي مردم ژاپن است.

آفتاب تابان چشم اندازهاي زيبا و افسانه اي مانند درياچه هاي كوهستاني پر از آب برف، گردنه هاي صخره اي و رودخانه هاي گردآبي ،قلل ناهموار و آبشارهاي باوقار،خصوصياتي است كه بيشترين تاثيرات طبيعت در هنر ژاپن را بر جاي گذاشته است.

پيشينه تاريخي ژاپن: بر اساس افسانه هاي ژاپني ،ژاپنيان ازتبار الهه خورشيدند، از اين گذشته سرزمين ژاپن نيز مقدس و آسماني به شمار مي رود. ريشه هاي نژادي هاي مردم ژاپن در هم و مبهم است. پيش از رسيدن ژاپني ها به اين سرزمين نژادهاي ديگري در آنجا مي زيستند ،يكي از آنها نژاد آينو است.

سه عنصر در نژاد ژاپني راه دارند،1- عنصر سفيد همان آينو است.2- عنصر زرد يا مغولي كه از قرن هفتم ق.م از طريق كره وارد ژاپن شدند.3- عنصر قهوه اي كه از شبه جزيره مالايا و اندونزي برخاست. كه از اختلاط آنها ملت ژاپن پديد آمد.

به طور كلي مي توان تاريخ فرهنگ ژاپن را به پنج دوره تقسيم و بررسي نمود: 1- دوران باستان2- دوره آغازين تاريخ3- قرون وسطي 4- دوره قبل از مدرنيزه شدن5- دوره جديد.

خلاقيت هنري ژاپن در دوران پيش از تاريخ در حدود (7000ق.م) آغاز گرديد كه ظروف سفالي از نوع يايوييو گنبدهاي بسيار عظيم در دوره كوفون يا تومولي ساخته شد. نفوذ فرهنگ آسيا در اين زمان به ژاپن كاملاً مشخص است.

آغاز تاريخ را مي توان دوره پيدايش فرهنگ بودا نام گذارد، با اينكه ژاپن قبلاً زير نفوذ فرهنگ قاره آسيا بود، ولي در اين زمان با ورود آئين بودا فرهنگ آسيايي هم گسترش يافت. اين دوران (فرهنگ بودا) به سه دوره، آزوكا ،هاكوها و تمپيو تقسيم مي شود كه دوران تغيير و تحول تفكر و برخوردار ژاپني با فرهنگ كره و چين است.

آيين هاي ژاپن: ژاپني ها آئينهاي متعددي دارند كه عبارتند از : مذهب شينتو (شين تائو)،كنفوسيوسي ، بودايي. مذهب شينتو ، مذهب بومي ژاپن (شين تائو)است كه ريشه اش همراه با معابد خانوادگي و رب النوع هاي محافظ به شكل يك مذهب در جامعه گسترش يافت، مردم تا قرنها از قهرمانان و رهروان برجسته ، خدا مي ساختند و ارواح خانواده خود را پرستش مي كردند. سرانجام افسانه مبدا الوهيت خاندان امپراطوري يكي از عقايد اساسي شينتو گرديد و در اوايل سده نوزدهم يك جنبش شينتوني ميهن پرستانه رواج يافت. از آن تاريخ شينتوئيسم به مقام يك مذهب رسمي ارتقا يافت ، و امروزه بسياري از ژاپني ها مراسم ازدواج خود را مطابق اين آئين برگزار مي كنند.

كنفوسيوسي: ژاپني ها به اصول كنفوسيوسي بيشتر بديده قوانين اخلاقي مي نگرند تا يك مذهب. اين اصول كه در آغاز قرن ششم از طريق چين وارد ژاپن شد بر اصول ثابتي نظير عقل گرايي، زندگي ساده ، وفاداري به گروه و شجاعت استوار بود كه با انديشه و رفتار ژاپني تاثيرعمده اي داشته است.

بودايي: دين بودا در اواسط سده ششم ميلادي از هندوستان وارد ژاپن شد و پس از حمايت امپراطور در سراسر كشور انتشار يافت. و پيروان بسياري يافت و همين امر موجب شد تا عصر نويني را در آن كشور پديد آورد. دين بودايي ژاپني كه وابسته به شاخه ماهايانايي دين بودا است، بطور كلي رستگار شدن در بهشت را براي هركس بيشتر تلقين مي كند تا تكامل نفس را ،شاخه هاي بودايي موجود در ژاپن عبارتند از: بودو،جودوشين ،ميچرن،شينگون،تندايي و ذن.

معماري: معماري در ژاپن هم مانند چين از گودالهاي (چاله) اوليه آغاز مي شود و ساختمانهاي ساده با بام كاه گلي و بر روي پايه هاي خيزراني محدود مي گرديد. معماري اين سرزمين قطعاً بايستي همگون با اقليم آن باشد كه چنين امري صورت گرفته است، يعني وجود جنگلهاي بسيار و همچنين بارش باران دو عامل هستند كه نقش اساسي در معماري ، بويژه استفاده از مصالح داشته اند، كاربرد چوب به عنوان مصالح اصلي و ايجاد سقفهاي شيب دار در مقابل بارانهاي سيل آساي آن سرزمين حائز اهميت است. نمونه هاي خانه هاي اوليه (گودالي) از دوره يايويي يافت شده است.

معماري ژاپن همانند ساير هنرها مثل نقاشي و پيكر تراشي از مدلهاي چيني پيروي كرده كه سبك دوره تانگ را مي توان از روي مجموعه هاي معابدي مانند هوريوجي ، كندو يا توداي بي كه هنوز پابرجا هستند بازسازي نمود.

معماري ژاپن پيوندي عميق و منطقي با طبيعت برقرار كرده است. تقريباً تمام مواد ساختماني ريشه گياهي دارند. چونكه درجه حرارت ، آب و هواي مرطوب باعث شده كه 90% جزاير ژاپني تحت پوشش گياهي قرار گيرند. الوارهاي گونه هاي مخصوصي همانند گياهان مخروطي همچون سدر، كاج ، سرو صنوبر براي ساخت اسكلت و استخوان بندي ساختمان و از درختاني برگ ريز چون : بلوط ، شاه بلوط براي تزئينات منزل در معماري سنتي استفاده مي شده است.

كاغذ ساخته شده درخت توت براي كاغذ درهاي كشويي (شوجي) مورد استفاده قرار مي گرفت. چوب خيزران براي ديوارهاي خراطي شده كه روي آن را تركيبي از خاك رس، ماسه و كاه فرا مي گرفت. بوريا (كف پوش) تاتامي مهمترين كفپوشي بود كه از پوشال برنج كوبيده شده و در درون بورياي بافته شده از ني قرار مي گرفت ، بكار مي رفت.

از سنگ در پي و پايه ستونهاي چوبي استفاده مي كردند. از گل رس استفاده هاي فراواني مي شد، علاوه بر كاربرد در روكش ديوارها ، براي ساخت يك نوع كاشي جهت سقف نيز مورد استفاده قرار مي گرفت.

همانطوريكه اشاره گرديد معماري خانه ژاپني داراي انواع معابد ، قصر ها ، مقابر (آرامگاه) و منازل شخصي است. معماري خانه ژاپني ويژگي خاصي دارد و در كنار آن معماري معابد از جمله بودايي و شينتو هم داراي اصول و قواعد مخصوص به خود هستند. البته ناگفته نماند كه با ورود آيين بودا در سال 552 ميلادي بسياري از سنتهاي كهن ژاپن ، از هم گسيخت. و اكثراً هنرهاي ژاپني با هنر چيني در هم آميخت ، به ويژه در معماري اين اتفاق چشمگيرتر است.

معابد بودايي: همانطوري كه اشاره شد با ورود آيين بودايي خود به خود معابدي هم براي اين دين ژديدار شدند و معماري بودايي ژاپني چنان از مدلهاي چيني پيروي كرد كه سبك گمشده دوره تانگ را مي توان از براي مجتمع هاي معابدي مانند هوريوجي بازسازي نمود. از طرفي با قبول آيين بودا ساختن تپه هاي تدفين از ميان رفت و معابد جايگزين آنها گرديد. زمين ساختماني اين معابد را طوري انتخاب مي كردند كه معبد از جهان دنيوي متمايز باشد. اما در عين حال آنها را نزديك محل اقامت مردم مي ساختند ، تا آنها براحتي بتوانند به معابد رفت و آمد كنند و ساخت معابد بيست سال وقت لازم داشت مانند هوريوجي در جنوب غرب نارا و در نزديكي ايكاروگا مي توان نام برذد.

لازم به ذكر است كه دسترسي به معابد يا انتخاب زمين معبد كه توسط مكاتب سري و مخفي بودايي مثل فرقه هاي تيداي و شينگون عصر هيان و فرقه ذن در قرون وسطي انجام مي گرفت. اكثر اين فرقه ها معبد هايشان در دل كوه مخفي بود و احتياجي به حياط نداشتند. معبد موروجي يك معبد كوهستاني بود كه متعلق به سبك شينگون است سقف آن به صورت يك شيرواني پنج طبقه است با يك سالن اصلي كه در قرن ششم آن را ساختند، ساخت شيروانيهاي سه گوش براي معابد خود يكي از علائم فرقه بودايي است كه در قرن دهم اين شيرواني هاي پنج طبقه مي ساختند.

در دوره هاي بعدي طراحي معبد طوري بود كه نخست فضاي آ بزرگتر باشد و دوم تنديس بودا طروي در وسط قرار گيرد كه عبادت كنندگان بتوانند دور آن حلقه بزنند. از سري كارهايي كهخ در اين جا انجام شد ، بامهاي دو لايه است بطوري كه بام حقيقي در زير بام دوم قرار مي گرفت.

 در اواخر قرن دوازدهم ميلادي دو نوع سبك جديد معماري معابد رواج يافت 1- ذن شويو2- تنجيكويو. سبك سنتي ژاپني ساخت معبد به عنوان واي يو شناخته شد و به تدريج ميان سه سبك ذن شويو عبارتند از :الف)ظرافت ساختماني ب): ستونهاي دور معبدج) ايجاد يك پنجره يا قاب چوبي

معابد شينتويسم: بطوريكه در بالا اشاره گرديد شينتو يكي از آيين هاي باستاني ژاپن است كه اكنون پيروان بسياري دارد و حتي بسياري از مراسم ژاپني به شيوه شينتويي انجام مي پذيرد. به همين خاطر داراي معماري خاصي است. و براي مشاهده ساختمان ژاپني به معني اخص واژه ، بايد به معابد شينتو ژاپن اشاره نمود. اين معابد به شيوه معمول هر بيست سال يك بار نابود مي شدند و رونوشت هايي برابر اصل به جايشان ساخته مي شد. اين روند از سده سوم ميلادي تاكنون تكرار شده است.

معبد ايزه بزرگترين معبد آيين شينتو است. اين مرقد در زميني به مساحت 50*115 متر مربع را در بر مي گيرد و با چهار پرچين متحد المركز حصاربندي شده است.

شودن ( يا بناي اصلي معبد) روي صفه اي با ستونهاي چوبي بنا شده و بام كاهگلي دارد. ستونهاي جسيم زرين فام ، كه از درخت سرو است ، بدنه يا ديوار از همان جوب ولي بقدري صيقل خورده اند كه به سطوحي بي نقص تبديل شده اند و رنگ بافتشان تضادي دلنشين با شنهاي پخش شده در حياط اين مجموعه مقدس بوجود آورده اند. بام كاهگلي ، شيوه مخصوص هنرمند ژاپني ، از يك عنصر كارايي ساده به عنصري تغيير شكل داد كه زيبايي كل بنا را تابع خود كرد.

كاهگل كه در مراحل مختلفي دود داده مي شد به صورت بسته مياني ، لايه لايه و با احتياط روي هم قرار مي گرفت و تعداد لايه ها از سمت قرنيز به سمت تيرك افقي بام كاسته مي شد. سپس خط پشت بام ، با استفاده از عنصر تزييني (چيگي) تيرهاي عمودي در نقطه تلاقي شيروانيها ، وزنه هاي چوبين استوانه اي كه عمود بر ديرك افقي مي شدند ، بالاتر برده مي شد.

تكرارهاي پژواك بخشهاي مختلف بناي اصلي وابسته ، پژوهشي آرام در عرصه شكل م.زون به شمار مي روند. اين معبد و ساير معابد از اين گونه با محيط طبيعي خود ، بيان خواص و وقاري است كه به سادگي فوق العاده تناسب ها ، بافت و شكلهاي دقيقاً برگزيده معماري تاكيد دارد.

زيارتگاههاي ژاپني : در ژاپن بناهايي وجود دارد به نام هاشيرا كه از قديم براي نگاهداري اشيا ساخته مي شدند. از جمله آنها ستونهايي است كه دست سازند و سمبل حاصلخيزي . از اين گونه زيارتگاهها مي توان به اميوا و مياره اشاره كرد كه در هر يك از آنها اشيايي نگهداري مي شد

زيارتگاهها معمولاً از سه بخش عمده ساخته شده اند: 1-محراب2- سالن عبادت3- دالاني مرتبط با دو فضاي فوق. بام مركبي كه اين سه فضا را به هم مرتبط مي كرد نمونه اي از سبك گونيكونوك است. براي نمونه مي توان از اين نوع بناها در نيككو اشاره كرد.

ژاپني: خانه ژاپني اعم از محقرانه يا با شكوه تا همين اواخر مطابق اصول ساختمكاني و هنري معابد شينتو و چايخانه طراحي مي شد. خانه ژاپني ، تقريباً هميشه ارتباطي فشرده با محيط اطرافش دارد و به عبارتي به خلاف معماري ايراني برونگرا است ، و در هر جا كه مسير باشد در داخل يك باغ حصاربندي شده با پرچينهاي خيزراني كه خود يك عنصر زيبايي آفرين است، قرار داده شده است و بدين ترتيب ، حتي در شلوغترين محيط ها ، گونه اي احساس خلوت و صميميت به ساكنانش القا مي كند. يكنواختي و هماهنگي تناسب ها با استفاده از زيرانداز (تاتامي) سنتي به عنوان واحدي براي ابعاد اتاق ها تامين مي شود.

اين ساختمانها اساساً در چند تير عمودي تشكيل مي شود كه با را روي خود نگاه داشته اند. ديوارها به جاي انكه نقش باربري را داشته باشند بصورت غربي را دستخوش انقلابي كرد.

اتاق و مراسم چاي خوري ژاپني: نفوذ آيين ذن از مرزهاي نقاشي بسي فراتر رفت و در دوره آشيكاگا به پيدايش چاي خوران (چايونو) كمك كرد. اين مراسم يگانه ، دريچه تازه اي براي عرضه محصولات هنرمندان و صنعت گران ژاپني و در اندك زماني بدل به نهاد اجتماعي بزرگي شد كه در اختيار اشراف قرار گرفت. در باغهاي اين دوره چايخانه هاي مخصوص ساخته مي شد.

اتاق چاي بسيار كوچك طراحي شده بود و سادگي از هر گوشه اش را احساس كرد. حتي نماي بيروني آن را طوري طراحي كرده بودند كه با فضاي طبيعي باغ متناسب باشد. غالباً يك راه سنگفرش از ميان قنديل هاي خزه پوشيده سنگي مي گذشت و به دري مي رسيد كه در آنجا ميهمانان پس از شستن دستهايشان در يك چشمه طبيعي از درگاه كوتاهي وارد مي شدند. در آنجا ميزبان و گروه چهار نفره ميهمانان در فضاي آكنده از سادگي بي پيرايه ، كنار هم مي نشستند و اين اتاق كه براي ايجاد احساس صميميت مناسب بود. شكلي چهار گوش داشت و تنها شكستگي اش شاه نشيني بود كه با يك نقاشي تزيين شده بود.

 در تزيين اتاق سعي بر احترام به طبيعت رعايت مي شد. اتاق را از چوب رنگ نشده مي ساختند . تير هاي نگاهدارنده، را طوري مي آراستند كه شكل طبيعي خود را از دست ندهد و گردي و گره هاي طبيعي خود را داشته باشد. بقيه سطوح چوب را بقدري مي سائيدند و صيقل مي دادند كه زيبايي رگه ها و بافت هاي چوب ظاهر مي شد. سادگي ، رنگ ، لعاب و بافت ظروف احساس معصومانه اي به نمايش گذاشت.

 مراسم چاي نوشي مجموعه اي از حالات و موضوعات را بر همه حاضران تحميل مي كرد. و از اختلافات جلوگيري مي كرد. و هر شيئي كه در اين مراسن بكار برده مي شد با نهايت دقت برگزيده شده بود. ميزبان يك جام چايخوري ، يك ظرف گلي ، يگ سيني لاكي يا ظروف مخصوص ديگر را ترجيح مي داد.

كن(مدولار فضاي ژاپني):در معماري ژاپني مقياس يا پيموني وجود دارد كه بر اساس آن ساختمان را بنياد مي گذارد. شاكو واحد اندازه گيري سنتي ژاپن در اصل از چين آمده است. اين واحد تقريباً معادل پاي (فوت) انگليسي بوده و قابل تقسيم به واحد هاي اعشاري است. كن واحد ديگر سنجش در نيمه دوم قرون وسطي درژاپن بود ، اين واحد نه تنها براي سنجش ابعتد و فضاها بلكه به صورت مدولي زيبا در سازه ، مصالح و نماي معماري بكار مي رفت وبه آنها نظم مي بخشيد.

دو روش طراحي با شبكه مدوله كن توسعه يافت: الف)روش ايناكا-ما: شبكه كن (6 شاكو) فواصل آكس تا آكس ستونها را تعيين مي كرد. بنابراين اندازه مقرر حصير كف اتاق تاتامي (6*3شاكو يا 1*1/2 كن) به خاطر احتساب ضخامت ستونها فرق مي كرد. ب) كيوما: حصير كف ثابت باقي مي ماند (30/6*15 شاكو) و فاصله ستون (مدول كن) برحسب اندازه اتاق بين 4/6 تا 7/6 شاكو تغيير مي كرد.

ابعاد اتاق توسط تعداد حصيرهاي كف آن تعيين مي شدند. اندازه حصير كف در اصل براي جاي دادن به دو انسان در حالت نشسته يا يك انسان در حالت خوابيده طراحي مي شد. ارتفاع سقف (شاكو براي هر اتاق برابر است:3/0 تعداد حصيرهاي موجود در آن اتاق) در نمونه خانه ژاپني كن، سازه و همچنين رديف اتاقهاي تو در توي الحاقي را تنظيم مي كند. اندازه نسبتاً كوچك مدول به فضاهاي مستطيل شكل امكان مي دهد كه آزادانه به صورت خطي ، نامنظم يا مجموعه اي آرايش يابند.

معماري ژاپني را نمي توان به صفت بزرگ توصيف كرد، زيرا ديو زلزله چنين اراده نموده است. ژاپني ، ديوارها و بامهاي سنگي بلند نمي سازند ، تا مبادا هنگامي كه زمين ، چيني بر جبين خود مي اندازد ، عمارت فرو ريزد. از اين جهت خانه ها از چوب ساخته مي شود و بندرت از يك يا دو طبقه در مي گذرد. بر اثرآتش سوزيهاي پياپي و اوامر مكرر دولت ، شهرنشيناني كه بنيه مالي دارند، سقف كلبه ها و كاخهاي چوبين خود را سفالپوش مي كنند. اشراف كه از داشتن عمارت بلند ، آسمان خراش محرومند در ساختن خانه هاي عريض و طويل مي كوشند، هر چند كه بنا بر يك فرمان امپراطوري وسعت مسكن نبايستي از 200 متر مربع بيشتر باشد. كاخي كه از يك عمارت تشكيل شده باشد در ژاپن نادر است. هر كاخ معمولاً شامل يك ساختمان اصلي و چند ساختمان فرعي است، و راهروها يي سرپوشيده اين ساختمانها را كه براي واحد هاي متفاوت خانواده گسترش شده اند ، به يكديگر مي پيوندند. براي غذا خوردن و خفتن و نشستن ،اطاقهاي متعدد به كار نمي رود. هر اتاق براي هر كار مناسب شمرده مي شود، زيرا مي توان در عرض چند دقيقه ميز غذا را بركف حصير پوش اتاق قرار داد، يا رختخواب را از نهانگاه بيرون آورد و در اتاق گسترد. ديوارهاي اتاق قابل حركتند. حتي ديوارهاي خارجي اتاق را مي توان از جا بركند و از آفتاب يا هواي خنك شامگاهي استفاده نمود. پرده هاي كركره مانند زيبايي از جنس خيزران اتاقها را از سايه برخوردار مي كند، و از نگاههاي ديگران محفوظ مي دارد. پنجره نوعي تجمل به شمار مي رود، و در خانه هاي فقيران ، آفتاب فقط از شكاف ها و روزنه هايي كه در زمستان با كاغذ روغني پوشانيده مي شود ،به درون مي آيد. بناهاي ژاپن ناظر را به اين فكر مي اندازد كه معماري ژاپني از مناطق استوايي برخاسته و به جزاير ژاپن ، كه تا منطقه هايي سردسير چون كامچاتكا گردن كشيده است، آمده است. خانه هاي ظريف و ساده شهرهاي جنوبي ، زيبايي و سبكي خاص دارند و براي فرزندان خورشيد كه روزگاري مردمي پرنشاط بودند مساكني شايسته محسوب مي شدند.

از ديگر فضاهاي معماري ژاپن بايد به كندوكه تالاري طلايي و از معماري چيني تقليد شده است اشاره كرد و همچنين به كاخها و دژهاي ژاپني كه معماري در خور توجهي دارند مي توان به كاخ ناگويا كه در دوره موموياما ساخته شده اشاره نمود. در پايان بايد از پاگودا هم در معماري ژاپن ياد كرد زيرا از اهميت خاصي برخوردارند. پاگودا شرقي معبد يا كوشوجي از اين نمونه ها هستند.

قلعه ژاپني كاملا متاثر از معماري بومي و سنتي ژاپن است. دژ سفيد يكي از اين بناها است كه در پي سازي آن عمده ترين مصالحي كه بكار گرفته شده سنگ است و بنا پنج طبقه است كه نماي آن به رنگ سفيد اندود شده  و به همين دليل آن را دژ سفيد نامگذاري كرده اند.

پايان

برگرفته از كتاب معماري جهان