به نام خدا

نور پردازي در بناهاي تاريخي

در طرح معماري بناهاي تاريخي ايران توجه خاصي به جلوه ها و كاربرد هاي نور روز شده و امروز در قالب بازتاب سطوح شفاف ،نور گيرها و روزنه ها ، سايه روشن هاي ثابت و متغير حاصل از آفتاب و گاهي تا حد تعابير فلسفي و اعتقادي به آن مي پردازند. اما در بخش نور مصنوعي و نور پردازي كمتر به بررسي علمي و هنري دقيق و قابل اجرائي براي فضاهاي موجود در معماري سنتي ايران بر مي خوريم.

يكي از مهمترين حواس پنجگانه بشر براي آگاهي از محيط اطراف ، حس بينائي است كه بطور مستقيم با نور در ارتباط است. بدون نور هيچ رنگ ،شكل و فرمي قابل تشخيص نيست و هيچ سايه اي بوجود نمي آيد.

در طرح موضوع اين فصل ، نور را در يك طبقه بندي ساده مي توان به دو بخش تقسيم كرد:

نور روز

نور شب(و يا همان نور مصنوعي)

در طرح معماري بناهاي تاريخي ايران توجه خاصي به جلوه ها و كاربردهاي نور روز شده و امروزه در قالب بازتاب سطوح شفاف ،نورگيرها و روزنه ها،سايه روشن هاي ثابت و متغير حاصل از آفتاب و گاهي تا حد تعابير فلسفي و اعتقادي به آن مي پردازند. اما در بخش دوم كمتر به بررسي علمي و هنري دقيق و قابل اجرائي براي فضاهاي موجود در معماري سنتي ايران بر مي خوريم.

آتش و چراغ هاي سوختي با نوري گرم و لرزان اولين منابع نور مصنوعي شمرده مي شوند كه كم وبيش در طرح روشنايي شبانه بناهاي تاريخي مورد استفاده قرار گرفته اند. طبيعتا اين ابزار امروزه منسوخ شده و جاي خود را به فناوري جديد داده و تنها گاهي به صورت سمبليك و بازسازي شده در طرح ها مورد استفاده قرار مي گيرند. در هر صورت لازم است انتخاب و توليد تجهيزات مدرن روشنائي با شيوه هاي سنتي معماري و بهره برداري هاي مدرن مطابقت كافي داشته باشند.

دانش امروزي تاثيرات رواني رنگ ها و نورها را به اثبات رسانده است. با نگاهي به سايه هاي رنگين پنجره ها و موج لطيف نور بر كاشي هاي گنبد خانه مسجد شيخ لطف الله و مي توان به تاثيرات شگرف نور و رنگ پي برد. در حقيقت بدون نور، اشياء هويت عمده بصري خود را از دست مي دهند،همانطور كه يك نور نامناسب ممكن است هويتي غير واقعي به يك شي ببخشد. همچنين نبايد فراموش كرد كه نور پردازي در يك بناي تاريخي و يا يك محوطه باستاني تنها به معني تامين روشنائي محيط نبوده و به مراتب كاربرهاي گسترده تري را شامل مي شود.

پرداختن به اين موضوع از نگاه اقتصاد گردشگري نيز حائز اهميت فراواني است و باعث ايجاد جذابيت هاي مختلفي از منظر علمي و فرهنگي خواهد بود. در حقيقت اين بحث به راهكارهايي منتهي مي شود كه با رعايت اين اصول علاوه بر ايجاد ايمني و ضمن توجه به وجوه فني مربوط به حفاظت آثار تاريخي ، زيباترين جلوه هاي بصري در جهت معرفي ارزشهاي هنري و معماري اين يادمان ها و جلب گردشگران فراهم گردد. در اين مبحث به وي‍‍ژه توجه به مضرات و يا جلوه هاي حاصل از انعكاس نور و تصوير از روي سطوح ومصالحي مثل كاشي ها ،شيشه بازشوها ،سنگ هاي صيقلي ،آب حوض ها و معمولا نتايج خوشايندي خواهند داشت.

طرح اين موضوع به دنبال واژگان جديدي است براي بيان احساسات در فضاهاي مختلف كه داشته هاي مستتر در دل احجام و نقش ها را با عنصر نور بيان نمايد و سخني تازه براي بازديد كنندگان و محققان بگويد. سخني كه حاصل كشف تازه اي از تفكري پنهان مانده است. كشفي كه دريافت ما را از محيط ، رنگ و عمقي ديگر گونه و البته راستين مي بخشد. منظر شبانه يك بناي تاريخي قاعدتا مي تواند مستقل از آنچه در طول روز ديده مي شود ، به نمايش گذاشته شود و چه بسا نكات بديع و تازه اي را عرضه كند. اگر به نورپردازي به عنوان يك ارزش افزوده نگاه شود ، اين نتيجه بديهي است كه هميشه لزومي بر تكرار نور يكنواخت ، فراگير و طبيعي روز وجود ندارد.

سايه – روشن هاي بوجود آمده از نور ، اشيا را مي توانند بطور دلخواه نمايش داده و موضوع را برجسته تر نشان دهند و يا آن را در هاله اي از ابهام فرو برند. همچنين مي توانند در نقاط و سطوح مورد نظر توجه بيشتر بازديد كنندگان را جلب و از نقاط ناخواسته و ناسالم منحرف كنند. كميت و كيفيت نور مي تواند احساسات متناسبي را بر انگيزد. به عنوان مثال مي تواند جايگاه روحاني محراب را نمود بيشتري ببخشد و يا حس ارتفاع يك مناره را بيشتر منتقل كند.

در انتهاي دالان ها و دور از بازي پنجره ها و آنگاه كه شب فرا مي رسد، عظمت يادگاري هاي تاريخي در سياهي و تاريكي فرو مي روند.لحظه هاي فراموشي فرا مي رسد و ممكن است زمينه هاي فراموشي فرا مي رسد و ممكن است زمينه هاي ناخوشايندي براي فعاليت عوامل مخرب اعم از آسيب هاي انساني و بيولوژيكي و نيز فراهم شود و يا عواملي مخل به دور از چشم متخصصين و مسئولين به روند تخريبي خود ادامه دهد. سوداگران و سارقان ، دستي غارتگر دراز كنند. از اين رو چاره اي نيست جز تامين نور كافي.

 متاسفانه عدم دسترسي به معيارها و استانداردهاي جهاني و كم توجهي به عوامل فني، بصري و زيبايي شناسي ، گاهي در نمونه هاي موجود باعث بروز ناهماهنگي ها و مشكلات متعددي مي شود. گاهي چنان شدت نور زياد است كه ارزش بقاياي تاريخي يك محوطه تا حد يك زمين چمن و تفرجگاه شبانه پايين مي آيد و گاهي نيز به عكس ، شدت پايين نور با هويت و عظمت واقعي بنا در تضاد قرار مي كيرد. تجهيزاتي كه بدون برنامه نصب شوند ، ممكن است چشم آزار باشند و يا خطرات جاني و آتش سوزي هاي بزرگي ايجاد كنند. گاهي انتخاب ناصحيح رنگ و جنس نور باعث جذب حشراتي خواهد شد كه به نوبه خود آسيب هاي جدي به بنا و تزئينات بنا وارد مي كنند و يا باعث تاثيرات شيميايي بر روي سطوح رنگي و ضايعات جدي مي شوند. همانطور كه وجود منابع نوري – كه عمدتا تاثيرات حرارتي نيز خواهند داشت – ممكن است در مقابله با رطوبت و تكثير انواعي از خزه ها و ميكروارگانزيم ها مفيد باشند، مي توانند به تغييرات رطوبتي مضر ، تشديد جريان هوا و رشد بيش از ژيش برخي گياهان منجر گردند. اين موضوع در كاربرد نورافكن هاي ويژه عكاسي و فيلم برداري نيز صادق است. مهمتر اينكه چنانچه در موارد خاص امكان مرمت با ادوات نوري فراهم باشد، بيش از هر روش ديگري به اصلي ترين توصيه هاي مرمتي (يعني حداقل دخالت و امكان برگشت پذيري )دست يافته ايم.

به اين منظور لازم است قبل از هر نوع اقدامي به سئوالات بسياري پاسخ بگوييم. از جمله اينكه :

رعايت چه نكات ايمني و امنيتي لازم و ضروري است؟

زيباشناسي چگونه در نور پردازي رخ مي نمايد؟

تاثيرات شيميايي و بيولوژيكي هر يك از نور هاي حاصل از منابع مختلف در ارتباط با مصالح بنا و جنس نقوش تزئيني و كدام است؟

تاثيرات رواني نورها از لحاظ شدت و رنگ و حتي زاويه تابش چيست؟

تجهيزات مورد استفاده در نور پردازي هاي مورد نظر كدامند، داراي چه وي‍‍ژگي هايي هستند و دسترسي به توليد كنندگان آنها چگونه ميسر است؟

نقش حفاظتي و مرمتي نورپردازي چگونه است و چه امكاناتي را در اين زمينه فراهم مي كند؟

تاثيرات نورپردازي در احيا و معرفي ارزش ها ي نهفته در بناها و محوطه هاي تاريخي و جلب توجه بيشتر براي محققين و گردشگران چگونه است؟

و سئوالات جزئي تر ديگري كه بايد متناسب با هر مبحث نورپردازي به دقت مدنظر قرار گرفته و با نكته بيني و نكته سنجي اجرا شود . شايسته است براي حصول نتايج اجرايي اين بحث را در دو شاخه نورپردازي داخلي دنبال كرد. بخش اول بيشتر مربوط به شب و ساعات تاريكي است.اما دامنه نورپردازي ، نتايج زير حاصل خواهد شد:

افزايش زمان بهره برداري ، استفاده و حضور در محيط

امكان فعاليت بهتر و ايمن تر پرسنل شاغل در پروژه  و كارگاه

معرفي دسترسي ها و موقعيت شهري بنا.

جذب ، هدايت و راهنمائي گردشگران.

حفاظت از آثار و برقراري امنيت و ايمني بيشتر در بنا و در محوطه

معرفي ارزش هاي فني و هنري عناصر ،

فضاها و تزئينات و تاكيد بر معاني واقعي ژنهان در معماري و نمايش جلوه هاي تازه از آثار تاريخي.

ارائه راهكارهايي براي حفاظت ، احيا ، بازآفريني و مرمت ابنيه تاريخي با جلوه هاي خاص نوري.

امروزه در نقاط مختلف دنيا معرفي و ارائه زواياي خوب عكاسي – به آماتورها و نيمه حرفه اي ها – از طريق نصب تابلو و بسيار رايج است. طراحي منطقي نورها مي تواند اين نياز را هم به خوبي برآورده كند و حتي جلوه هاي تازه اي بيافريند. اين شيوه خود نتايج شگفت انگيزي از حضور و همدلي عمومي را در پي خواهد داشت كه از اولين اصول حفظ آثار تاريخي و فرهنگي شمرده مي شود. حتي به عنوان مثال اين امكان و توانائي وجود دارد كه با استفاده از طيف هاي رنگي متناسب و انتخاب آگاهانه كمي و كيفي نور ها اقدام به لايه نگاري و دوره بندي تاريخي در بنا نمود.

در تئوري هاي امروزي ، تفكيك يك اثر هنري از اجزا پيرامون آن – كه روزگاري صدمات غير قابل جبراني به بناهاي تاريخي دنيا وارد كرد- ديگر به كار نمي آيد. نور عامل شاخصي براي نمايش بهتر فضاهاي سبز ، مبلمان محوطه و شمرده مي شود. لازم است در طراحي نور محوطه ، گذشته از تمركز بر روي درختان و درخچه ها و به فضاهاي خدماتي مجموعه – مثل سرويس هاي بهداشتي ، كيوسك اطلاعات ،فروشگاه ها و همچنين مسير هاي دسترسي به قدر اهميت موضوع پرداخته شود. همچنين لازم است قسمت هايي به عنوان محل نشستن ، تمركز ،استراحت و يا حتي نقطه اي كه نما و منظر ايده آلي از بنا را معرفي مي كند ، با نور مي تواند به همبستگي و تعريف روابط اجزا در مجموعه هاي تاريخي كمك نمايد. عملياتي همچون حفاري و گمانه زني هاي باستان شناسي ،پستي و بلندي و اختلافات سطوح ، مسير هاي منقطع و يا معابري كه زواياي تند دارند ،پله ها و مي توانند در هنگام تردد براي بازديد كنندگان خطر آفرين باشند. يكي از وظايف حائز اهميت در طراحي نور پردازي محيطي بنا ، به ترفند هايي مربوط مي شود كه اين خطرات را تا سر حد امكان كاهش داده و موجب اطمينان خاطر گردد. به عنوان مثال پرهيز از نورهاي خيره كننده ، رفع سايه هاي غليظ ، تامين نور كافي در سطوح پائيني و نصب علائم هشدار دهنده قابل رويت ، مفيد خواهد بود. پرواضح است كه اين تجهيزات نبايد مخل منظر بنا در هنگام روشنائي روز باشند.

فراموش نبايد كرد كه براي حفظ بنا و به ويژه تزئينات ظريف بنا از حمله حشراتي كه جذب نور مي شوند و ممكن است آسيب هاي زيادي ايجاد كنند و يا مناظر نازيبايي توليد نمايند ، نصب منابع نوري مخصوص – با پرتوهايي كه حشرات را به سمت خود مي كشند – در فواصل مناسب لازم و ضروري است.

يكي ديگر از نكات قابل توجه در شناخت ظاهري هر بنا ، رويت خطوط اصلي معماري است كه بايد در طراحي نورپردازي تا حد امكان به شكلي واقعي نمايش داده شود. تضادهاي شديد نوري و اختلاف شدت و زاويه انعكاس نور در كنج ها مي توانند نمايانگر اين خطوط اصلي باشند. از طرفي سايه هاي تند و غليظ ممكن است تصوري از خطوط كاذب را بوجود آورند.

هميشه لازم نيست براي ترميم بدنه ها ، حفره ها و ترك هاي ناشي از فرسودگي و نشست را با مصالح مختلف پر كرد. گاهي اين امكان وجود دارد كه اين خرابي ها – به ويژه در دورنماها- با ترفند هاي نوري مرمت شوند. يعني مي توان با تابش نور كافي و كاهش سايه هاي موجود در اين تو رفتگي ها حجم آن ها را به طور ملموسي كمتر كرد. به شكلي كه تا حد ممكن كمتر به چشم ديده شوند. حتي لوازم امروزي تامين نورهاي متمركز اين امكان را فراهم كرده اند كه بخش ها و حجم هاي بزرگي از بنا را با نور بازسازي كرد و يا نقوش مستهلك شده اي را نمايش داد. شبكه وسيع داربست هاي فلزي داخلي و تردد بازديدكنندگان نا آشنا و در صورت بي توجهي تبديل به تله هاي مرگ آوري از برق گرفتگي ناشي از اتصالات الكتريكي و آتش سوزي خواهند شد. شكي نيست كه رعايت توصيه هاي ايمني در كابل كشي ها ارزش هايي فراتر ار برآورده هاي اقتصادي و زماني داشته و جاي هيچگونه سهل انگاري در آن نيست. استفاده از انواع كابل هاي روكش دار مرغوب ، پيش بيني كانال هاي ويژه ، اتصالات اصولي ، انتخاب درست مسيرها در كوتاه ترين مسير ايمن ، نصب صحيح كابل ها و ادوات الكتريكي ، امكان بازديدهاي ادواري بايد مدنظر قرار بگيرند. ديگر اينكه لوازم نور پردازي و روشنايي ، توان الكتريكي و مصرف بالايي دارند. لازم است تناسب انشعاب برق و مصرف اين ادوات به دقت كنترل و در صورت ضعف و لزوم با همكاري مراجع مربوطه اصلاح گردد.

در رعايت نكات ايمني، همچنين است مسيرهاي دسترسي به كارگاه ها و خصوصا راه پله هاي طبقات كه مورد استفاده بازديدكنندگان نيز قرار مي گيرد . توصيه مي شود براي جلوگيري از زمين خوردن افراد و فراهم شدن شرايط ديد مناسب ، تامين روشنايي اين مسير ها به ويژه در اولين پاخور به نحو مطلوب انجام شود. (معمولا گذشته از موارد خاص و تاكيدي ، نوري با شدت 50 تا 150 لوكس براي رويت بخش هاي داخلي بنا و آثار به نمايش گذاشته شده و تصوير برداري ويدئويي كافي و مناسب است.)

لازم است روشنايي كافي متناسب با حساسيت موضوع جهت تامين شرايط ايده آل براي فعاليت هنرمنداني تامين شود كه با ظرافت خاصي به امور محوله در كارگاه ، به ويژه در بخش تزئينات مي پردازند. پرداختن به اين موضوع منجر به سرعت عمل بيشتر ، افزايش رضايت شغلي ، كاهش خستگي پرسنل و تعديل ضرائب خطا خواهد شد. در ضمن در معرفي بهتر كارگاه به محققين و بازديدكنندگان موثر خواهد بود.

گاهي ممكن است نوع خاصي از نقوش و رنگ ها در محدوده طيفي خاص ، ديد بهتري داشته باشند كه قطعا در پروسه شناسايي و ترميم آنها موثر است. در انتخاب منابع روشنايي كارگاه عمليات مرمت تزئينات توجه به اين نكته نتايج مثبتي خواهد داشت. همچنين لازم است از نورهاي تخت در مورد نقوش كم رنگ و با برجستگي اندك پرهيز كرد. نورهاي متمركز اين توانايي را دارند كه در زاويه تابش مناسب ، سايه هاي تيز و قابل رويت بوجود آورند. در هر يك از كارگاه ها و بطور مجزا ، انعطاف پذيري طراحي منابع نوري هماهنگ با نياز و سليقه كاربران توصيه مي شود. به ترتيبي كه علاوه بر سايه اندازي هاي قابل تنظيم ، امكان تغيير بعضي از زواياي تابش و شدت نورها مهيا و روشن با عملكردهاي آسان در دسترس كاربران قرار داشته باشد.

شدت نورهاي حاصل از منابع مصنوعي – در مقايسه با نور آفتاب- به نسبت مسافت طي شده بطور محسوسي تحليل پيدا مي كند. از همين رو زواياي دور از منابع نوري از روشنائي كمتري برخوردار خواهند بود. به اين ترتيب بنابر عادت ، تاريكي تدريجي رو به انتهاي فضاهايي مانند ايوان هاي بزرگ ،تصويري از عمق را تشديد مي كنند. از طرفي علاوه بر تحليل نورهاي انعكاسي ، خاصيت فيزيولوژك چشم نيز باعث مي شود كه جزئيات انتهاي چنين فضاهايي تنها به شرط افزايش نور نسبت به بخش هاي نزديك تر به راحتي ديده شوند. لازم است تركيب نور در فضاهاي مورد بحث در خدمت هر يك از اين الويت عمل نمايد.

پايان

برگرفته از ماهنامه ساختمان سبز