به نام خدا

نگاهي تطبيقي به عنصر ستون در معماري هخامنشي و يونان و مصر

مقدمه:                                       

در ناحيه جنوبي ايران و در شمال خليج فارس، ايالتي واقع شده بود كه در روزگار باستان پارس ناميده مي شد ، كه از آغاز دوره اسلامي مركز آن شهر شيراز بوده است. در اين منطقه از ايران سلسله اي به نام هخامنشيان به قدرت رسيدند توانستند سالها بر بخش بسيار مهمي از جهان فرمانروايي كنند. هخامنشيان از مهارت هنرمندان وصنعتگران ممالك زير فرمان خويش بهره مي گرفتند. از اين جهت در آثار معماري و صنعت اين دوره تاثير ساير ملل نيز ديده مي شود. شاهان هخامنشي در مراكز حكومت خود اقدام به ساختن كاخهاي بزرگ وزيبا يي كردند كه پس از گذشت 25 قرن هنوز بقاياي آنها محكوم و استوار باقيمانده اند.ستونها و سرستونها ي باقيمانده از پايتخت هاي هخامنشيان نمونه بارزي است كه ما را با هنر معماري و حجاري اين دوره آشنا مي كند. سر سر ستونها غالبا به شكل مجسمه شير ، اسب ، عقاب و حيوانات تلفيقي مانند سر انسان و تن گاو و بال عقاب و گوش گاو هستند.

در اين مقاله سعي شده است تا با نگاهي به يكي از مهم ترين عناصر معماري در بناهاي اصلي ساخته شده در طول فرمانروايي سلسله هخامنشي يعني ستون و زير ستون ، و نمونه هاي مشابه در معماري دوره كلاسيك يونان و مصر آغاز شده و با بررسي ستون ها و سرستون هاي تخت جمشيد و مجموعه هاي مشابه آن و با مقايسه مختصر تمام مجموعه پايان مي يابد.

يونان

در دوران معاصر عصر هخامنشي در منطقه اي دورتر ، اما مربوط به هخامنشيان ، يونانيان نيز تمدن و معماري خاص خود را بر پا كرده بودند. يوناني ها در اين دوران كه عصر كلاسيك هنر و معماري آنها به شمار مي رود، معابدي بنا كردند چنان با شكوه و زيبا كه هنوز هم مايه الهام معماران معاصر هستند.

در معماري يوناني ستون عنصر اصلي شمرده مي شد، يعني ستون اصالت و اهميت كل ساختمان را دارا بوده است. زيرا معابد يكي از مراكز مهم در شهر ها محسوب مي شدند. معمولا معابد بر تپه و يا شالوده اي بلند بنا مي گرديد تا از ساير ساختمان هاي شهر متمايز شود. اين بلندي ها را در زبان يوناني آكروپليس مي نامند. آكروپليس ها دژهايي بودند كه يوناني ها در بلندي مي ساختند و كاربردهاي متعددي داشته اند. پناهگاه مردم در زمان جنگ، مسكن حكمرانان ، و معبد و نيز مركز عبادي ومركز تجمع عمومي. آكروپليس در شهر آتن يكي از مهم ترين آكروپليس هاست. اين مجموعه در حدود 450 پيش از ميلاد پس از جنگ ايران احداث گرديد. ساختمان ها و مجسمه ها ي اين منطقه به عنوان بهترين نمونه هنر و معماري يونان باستان به شمار مي رود. از جمله ساختمان هاي مهم اين بلندي عبارتند از:

-        معبد پارتنون : معبدي شكوهمند براي الهه آتن.

-        ايوان : (دروازه ورودي مرمري)به عنوان ورودي اصلي آكروپليس

-        معبد ارختيوم: قهرمان ، و بنا بر برخي روايات اسطوره اي يكي از خدايان آتن ،كه جزئيات بسيار دقيقي دارد؛

-        معبد نيكه : خداي بالدار پيروزي

ستون هاي يوناني در سه قسمت يا شيوه عمده دسته بندي مي شوند: شيوه دوريك متعلق به سرزمين اصلي يونان، شيوخ ايونيك متعلق به آسياي ميانه و جزاير درياي اژه، و شيوه كورنتي ، كه در اينجا به اختصار به توضيح آنها مي پردازيم.

شيوه دوري: ساده ترين نوع ستون ها با اين شيوه ساخته شده اند كه شامل ستون هايي نيرومند، با سر ستوني ساده و تخت هستند. اين شيوه در يونان و مناطق جنوب ايتاليا و سيسيل استفاده مي شده است. اين ستون ها داراي شيارهاي 16 تا 25 تايي هستند. (بر خلاف شيارهاي 48 تايي ستون هاي دروازه ملل تخت جمشيد) در اين شيوه ستون ها زير ستون ندارند. و مستقيما بر روي يك زمينه اصلي قرار داده مي شوند. ستون دوري از كمر به بالا انحنايي خفيف دارد و در بالا به سر ستوني مدور به نام بالشتكي ختم مي شود. در نظر يونانيان سبك دوريك ظاهري مستحكم و مردانه دارد. نمونه اين نوع ستون ها در پارتنون ديده مي شود.

شيوه ايونيك : در اين شيوه ستون ها بلندتر ، باريك تر و ظريف تر هستند. سر ستون آنها با طرحي طوماري تزئين مي شد. ستون ها در وسط كمي كوژ داده مي شدند تا با وجود مخروطي بودنشان ، از دور صاف به نظر آيند. تعداد شيارهاي ستون ها در اين شيوه بيش از شيوه دوري است. بهترين نمونه اين سبك معبد نيكه در آكروپليس است.

شيوه كورنتي: در اين شيوه كه به ندرت در يونان استفاده شده است(بيشتر در معابد رومي ساخته شده است) سر ستون ها با جزئيات و تزئينات بسيار زياد با برگ هاي كانتالوس تزئين شده اند.

همانطور كه مي بينيم هر يك از اين شيوه ها محصول خاصي دارند كه اندكي با ديگري تفاوت دارد ،  اما آشكارترين تفاوت بين اين سه شيوه در سر ستون هاي آنهاست. سر ستون دوريك ساده و بي تزئين است ، و سر ستون هاي دو شيوه ديگر به شدت تزئين يافته مي باشند. گاهي هنرمندان معمار بويژه در شيوه دوريك به جاي ستون هايي كه جنبه زيبايي داشتند ، نه باربري، به جاي ستون ها ي معمول كه پيشتر توضيح داده شد از مجسمه هاي زن استفاده مي كردند. اين مجسمه ها اصطلاحا كارياتيد ناميده ميشوند. معبد ارختيوم ، نزديك ديوار شمالي آكروپليس در يونان ، نمونه اي از اين ستون ها را دارد.

نگاهي تطبيقي به عنصر ستون در معماري هخامنشي و يونان و مصر

مصر

در شمال آفريقا ، مصريان باستان ، وارث تمدني بودند كه بسي پيشتر از تمدن هاي يونان و هخامنشي پايه گذاري شده بود. همانطور كه مي دانيم ، مصريان از جمله معماراني بودند كه در ساخت بناهاي دوره هخامنشي شركت داشتند، بنابراين ، براي درك بهتر تاثير آنها بر معماري اين دوره ، بايد نگاهي به معماري اين كشور بپردازيم.

مردم مصر بر اين باوربودند  كه پس از مرگ زندگي همچنان ادامه دارد .پس ، براي اطمينان از ادامه زندگي ، مي بايست جسد را در مكاني امن قرار دهند. بنابراين ، آن را موميايي كرده و در مقبره اي قرار مي دادند. بدين ترتيب معابد باشكوه در دوران پادشاهي جديد در مصر جايگاهي همچون هرم هاي دوران پيش از آنها مي يابند. از جمله مهم ترين معابد مصر جايگاهي همچون هرم هاي دوران پيش از آنها مي يابند. از جمله مهم ترين معابد مصر مي توان به موارد زير اشاره كرد:

معبد رامسس دوم (ابوسمبل): اين بناي باشكوه محل اين معبد در جريان احداث سد و درياچه اسوان زير آب رفت. اما دانشمندان توانستند تمام مجموعه را از جا كنده و در جايي ديگر نصب كنند. ستون هاي اين بنا به شكل مجسمه هاي انساني و همچون خود آن غول پيكر هستند. اين ستون نماها هيچ نقشي در باربري ندارند و گويي براي نمايش اقتدار و عظمت فرمانروايي فوعون ساخته شده اند.در ساخت اين قطعات عظيم زيبايي فداي نمايش جلال و قدرت پادشاهي شده است.

معبد كارناك: بخش اصلي اين بنا ساختماني است كه 134 ستون در 9 رديف دارد.ارتفاع اين ستون ها 21 متر است. اين بنا بزرگترين بناي مذهبي است كه تاكنون ساخته شده است. اين ستون ها قطور و عظيم از قرار گرفتن استوانه هاي كوتاه روي هم ساخته شده اند. بر روي بدنه استوانه ها نقوش فراواني حكاكي شده است. سر ستون آنها كه 5/6 متر قطر دارند، نيز گل پاپيروس باز است ، پايه ستون ها نيز به شكل يك دايره تخت به قطر تقريبي دو برابر قطر نازك ترين بخش ستون هستند.

ستون ها در اين معبد با آن كه از اركان ساختماني هستند. بر خلاف ستونها. مقابر پادشاهي ميانه در بني حسن و ستونهاي پيكره اي در ابوسمبل، نقش شان به عنوان نگه دارنده فشار عمودي نيست . و بيننده گمان مي كند كه معماران اين ساختمان بيش از آنكه خواسته باشند بر نقش كاركردي ستونها تاكيد كنند مي خواسته اند از آنها به عنوان زمينه يا سطحي براي تزئين استفاده كنند. اين در مقابل روش گذاشتن سطح تنه ستون از هر گونه تزئين بر خطوط عمودي تاكيد مي كنند و نقش آن را آشكار مي سازند.

معبد لاكسور: داراي هفت جفت ستون هاي با سرستون گل پاپيروس باز به ارتفاع 16 متر. ستون هاي اين بنا از قطعات استوانه اي شكل كوتاه بدون هر گونه تزئيني ساخته شده اند. پايه ستون هاي آنها به شكل يك دايره ساده مي باشد.

دو شكل ستون مصري بسيار مهم عبارتند از ستون هايي كه بر اساس شكل گل لوتوس و پاپيروس درست شده اند و سر ستون آنها نيز علاوه بر شكل اين دو گل بر اساس گياه نخل شكل يافته است. به بيان ديگر گياهان دره نيل ، مايه هاي اصلي تزئين در سراسر هنر مصر بوده اند. اگر كسي بخواهد به دنبال احتمال تاثير معماري بين النهرين تا پيش از استيلاي ايران بر اين سرزمين به ندرت از روش تير عمودي و افقي استفاده كرده اند؛ و ستون كمتر در ساختمانهايشان ديده مي شود. اينها اصول ساخت ستون ها تا قرن سوم پيش از ميلاد هستند. از آن زمان به بعد شكل گياهان ديگري كه در كنار رودخانه رشد مي كردند مورد استفاده قرار گرفت و شكل گياه لوتوس نيز تغييراتي يافت. مصريان به دليل اين كه از سيمان استفاده نمي كردند، براي بر پا نگه داشتن ستون ها آنها را بزرگ مي گرفتند تا وزنشان بيشتر شود.

نگاهي تطبيقي به عنصر ستون در معماري هخامنشي و يونان و مصر

تخت جمشيد

كوروش پس از پيروزي بر مادها پادشاهي هخامنشي را بنيان نهاد. پايتخت آنها در ابتدا پاسارگاد بود و بعد به هگمتانه منتقل گرديد. كوروش ،حكومت خود را تا بابل ، يونان و مصر گسترش داد و توانست اقوام ساكن در مناطق ديگر را تخت حكومت خود در آورد و امرايي را كه ساتراپ ناميده مي شدند، بر آنها گمارد.

بر اساس ترتيب تاريخي تخت جمشيد بعد از بناهاي پاسارگاد و شوش ساخته شده اند، اما تخت جمشيد مهم ترين منبع اطلاعاتي ما درباره معماري ايران است. بناي تخت جمشيد در پاي كوه رحمت در شمال شرقي شيراز بر روي يك صفه به تقريبي 135000 متر مربع احداث گرديده است. اين مجموعه تركيبي است از چند كاخ عظيم كه ستون هاي مرتفعي سقف آنها را بلند كرده اند. با وجود خرابي هاي زياد اين بناها هنوز مي توان نشانه هايي از شكوه آن روزگار را ديد. ستون هاي كاخ ها نيز به مرور زمان تخريب شده اند و فقط معدودي از آنها ايستاده بر جا مانده اند.

نخستين بخش از مجموعه تخت جمشيد تالار ملل است كه در انتهاي گذرگاهاي طولاني قرار دارند.  ستون هاي اين تالار حدود 5/16 متر ارتفاع دارند. اين ستون ها اندكي باريك تر از ستون هاي ساير كاخ ها هستند. بدنه ستون بر روي زير ستوني زنگوله اي با شيارهاي عمودي به نام قاشقي قرار دارد. بر روي زير ستون ، يك تخته سنگ گرد قرار دارد كه آن را شالي مي گويند. در روي آن قلمه يا بدنه شياردار قرار دارد. تعداد اين شيارها 48 عدد است. تعداد اين شيارها موجب افزايش ظرافت و كشيده تر ديده شدن بنا شده است. در بالاترين قسمت ستون ، ژيش از سرستون ،گل ستون قرار دارد و تزئينات آن عبارتند از: برگ، غنچه گل دوازده پر نيلوفر آبي ، برگ هاي طوماري و پيچكي نخل. آخرين بخش ستون ، سر ستون است كه در ستون هاي تالار ملل به شكل گاو زانو زده با تزئينات گل و برگ ساخته شده است. بر فراز سر ستون ، ميان سر و گردن گاو هاي پشت به هم داده ، يك تير بزرگ چوبي قرار مي گرفته. اين تير ها نيز به نوبه خود تيرچه هاي ديگر را حمل مي كردند و سقف را نگه مي داشتند.

كاخ آپادانا: اين كاخ داراي يك تالار با 36 ستون و سه ايوان است كه هر يك 12 ستون دارند. مجموعه ستون هاي اين كاخ 72 عدد بوده است. ستون هاي ايوان غربي كاخ آپادانا از سه قسمت شكل گرفته اند. زير ستون به شكل زنگوله و مزين به گلبرگ هاي موازي به ارتفاع 5/1؛ ساقه استوانه اي با شيار هاي استوانه اي به ارتفاع 63/15 متر؛ سر ستون به شكل گاو دو سر كه تير چوبي در ميان آنها قرار مي گيرد. ارتفاع كل ستون 19 متر است. تركيب ستون ها ي ايوان شمالي درست مانند ستون هاي دروازه ملل هستند. يعني زير ستون آنها به شكل زنگوله اي شياردار است؛ ساقه آنها استوانه قاشقي دار به طول 66/9 متر) ؛ و گل ستون نيز به شكل تزئين شده با برگ هاي طوماري و پيچكي نخل. سرستون ها نيز گاو دو سر هستند.ستون هاي ايوان شرقي مانند ستون هاي ايوان غربي هستند، با اين تفاوت كه سر ستون به شكل شير دو سر مي باشند. در تالار مركزي آپادانا به ستونهايي مشابه آنچه در ايوان شمالي ساخته شده بر مي خوريم. تنها تفاوت آنها در شكل زير ستون هاست. زير ستون ها در اين تالار به جاي شكل زنگوله اي ، از دو قطعه سنگ مكعبي شكل ساخته شده اند، به احتمال زياد اين كار تحت تاثير ستون هاي شيوه ايونيك يوناني است، اما ظرافت اين ستون ها چندان مشهود نيست.

تالار شورا (كاخ سه دروازه ): ستون هاي اين كاخ داراي زير ستون هاي زنگوله اي و مزين به گلبرگ هستند. تنه مركب از قلمه شياردار، گل وبوته و دو سر انسان به پايين نگاه مي كند.

تالار خزانه : ستون ها در اين بنا از جنس چوب با پوششي از گل و گچ رنگين به رنگ هاي سفيد و آبي و قرمز ساخته شده اند. باز همچون شيوه ايوني معماري يونان زير ستون ها همگي از سنگ چهار گوش و يا گرد هستند. با اين تفاوت كه در سبك ايوني بر روي زير ستون ها حجاري هايي با موضوعات اساطير يونان وجود دارد كه در زير ستون هاي ايراني نيست.

تالار صد ستون : زير ستون ها همه به شكل زنگوله بوته دار هستند. قلمه ستون ها به شكل استوانه شياردار بودند و در بالاي آنها گل و بوته هايي به شكل درخت نخل وجود داشت. بر بالاي آنها نيز سر ستون گاو دو سر قرار داشت. بر اساس تحقيقات خانم و آقاي تيليا معلوم شده است كه ارتفاع هر يك از ستون ها در اين بنا 14 متر بوده است. درگاه شمالي به ايوان بزرگي باز مي شد كه داراي ستون هاي مشابه تالار بودند. تفاوت آن در نوع سر ستون ها بود. سر ستون هاي اين بنا مانند سر ستون هاي كاخ سه دروازه به شكل گاو هاي باسر انسان بودند.

همانطور كه پيشتر گفته شد، در كنار تخت جمشيد و پيش از آغاز بناي آن ، دو مجموعه كاخ هاي ديگر مربوط به دوره هخامنشي وجود دارند،كه هر يك بنا بر وضعيت محيطي و شرايط زماني و نوع كاربرد ساخته شده ، و به همين دليل تفاوت هايي زيادي با مجموعه تخت جمشيد دارند. در اينجا معرفي آنها مي پردازيم:

پاسارگاد

 مجموعه كاخ هاي پاسارگاد اقامتگاه كوروش كبير ، در 48 كيلومتري شمال تخت جمشيد واقع است. اين مجموعه شامل دروازه اصلي ، تالار بار عام و كاخ مسكوني است. دروازه اصلي تالار ستون داري بوده كه دو رديف چهارتايي از ستون هاي سنگي ساخته شده بوده است. كاخ ها و دروازه داراي تالار مستطيل شكلي بودند كه با سقف هاي مسطح متكي بر ستون هاي سنگي پوشيده بودند. ستون ها را از سنگ سفيد و ساده و بدون شيار و ته ستون ها را به شكل مربع و از سنگ سياه ساخته بودند. سر ستون ها را نيز از جنس سنگ سياه ساخته بودند. سر ستون ها را به شكل مربع و از سنگ سياه به شكل نيم تنه گاو نر با سر انسان يا اسب پرداخته شده بودند.

ستون هاي كاخ نيز بدون شيار و از رنگ سفيد بودند. پايه آنها بلند و به رنگ سياه ، با زينتي از نوار مدور شياردار سفيد رنگ بر روي آن. سر ستون ها كه نسبت به ساقه ستون پيچيده تر هستند، از سنگ سياه و به شكل گاو نر ، شير يا اسب ساخته شده بودند. طول و عرض پايه ستون هاي كاخ اختصاصي كوروش 23/1 متر است. روي قطعه سنگ مذكور تكه سنگ ديگري به ارتفاع 23 سانتي متر قرار داده شده . اندازه پايه سفيد مرمر پاسارگاد 88 سانتي متر است.

ستون هاي در دروازه اصلي از سنگ سفيد، ساده ، و بدون شيار بودند. پايه ستون ها از سنك سياه به شكل مربع ساخته شده بودند و سر ستون ها از سنگ سياه به شكل نيم تنه گاو نر با سر انسان يا اسب. بناهاي مجلل پاسارگاد بر خلاف سبك معماري تخت جمشيد كه تحت تاثير معماري مصر بر روي سكو ساخته شده است ، بر روي زمين مسطح استوار گرديده اند.

به طور كلي به نظر مي رسد كه مجموعه كاخ خاي پاسارگاد به دليل نقش اقامتگاهي ، و نه مركز آييني و ميهمان پذيري ، به شكلي كاملا متفاوت و البته ساده تر از بناي تخت جمشيد برپا شده است. عناصر موجود در مجموعه اخير آن چنان مجلل و با شكوه هستند كه اخير آن چنان مجلل و با شكوه هستند كه گويي بايد نظر خارجيان و خراج گذاران را جلب كرده و عظمت شاهي را به آنها بنمايانند، حال آن در بناي پاسارگاد ، فضا از آرامشي خاص برخوردار است.

            نگاهي تطبيقي به عنصر ستون در معماري هخامنشي و يونان و مصر

شوش

كاخهاي شوش نيز به دست داريوش ساخته شدند. اين مجموعه هم مانند ديگر كاخهاي هخامنشي از چهار جزء تالار پذيرايي ، تالار بار عام ، اتاق هاي مسكوني و دروازه اصلي تشكيل شده است. در ساخت اين كاخ ها هنرمندان و صنعت گراني از مصر ، يونان ، و بين النهرين نقش داشته اند. اصول معماري اين بناها مشابه بناي پاسارگاد است ، با اين تفاوت كه ستون هاي شوش به صورت شياردار ساخته شده اند و با سرستون هايي به شكل نيم تنه گاو مزين گشته اند. همچنين ارتفاع اين ستون ها از كف زمين به 20 متر مي رسد.

هر ايوان كاخ شوش شامل دو رديف شش ستوني بوده است و هر پايه از حيث شكل و زينت با پايه ستون ديگر فرق داشته و به شكل گلدان وارونه ساخته مي شده. ستون ها به رنگ زرد روشن بوده است . اين رنگ آميزي آنها را مرمر گونه نشان مي دهد و در ضمن ايرادات سنگ آهكي را نيز پنهان مي كرد.

پيشتر دانستيم كه بناي تخت جمشيد بر روي صفه اي قرار دارد. اين مسئله شاهدي است بر اين كه طراحان اين منطقه اصولا ايراني نبوده اند. چرا كه ايرانيان در اين منطقه خشك نيازي به ساختن بناها بر روي يك سكو ندارند. از آنجا كه هخامنشيان كوچ نشين بودند و گله دار، طبيعي مي نمايد كه تبحري در احداث ساختمان هاي چنين باشكوه نداشته باشند. اما همانطور كه تاريخ عصر اين سلسله نشان داده است ، آنچنان توانايي و اقتداري داشته اند كه توانسته اند ملل مختلف را زير نفوذ خود آورده و از توانايي هاي آنها در جهت اهداف خود استفاده كنند. مصري ها در اين زمان تحت سلطه هخامنشي ها بودند و همچون ساير ملل در خدمت ايشان. پس ساختن اين بنا را مي توان به آنها نسبت داد. چرا كه مصريان باستان كه در كنار رود نيل زندگي مي كردند ، مجبور بودند خانه هايشان را روي سكوهايي مرتفع بسازند تا از گزند طغيان رود در امان باشند. آنها همين نگرش را بدون آن كه نيازي به آن باشد، در ساختن مجموعه تخت جمشيد نيز بكار بردند.

ستون هايي كه عنصر اصلي و مهم ابنيه دوران هخامنشي را تشكيل مي دهند ، به خاطر سرستون هايش كه از قسمت قدامي حيوانات واقعي و موجودات اسطوره اي تشكيل يافته اند، از مجموعه تركيبي عناصر ديگر ساختمان هاي تخت جمشيد دور نيست. نماي كلي اين ستون ها روي هم رفته شبيه نماي ستون هاي شوش بوده و پايه آنها مربع و يا به شكل گلدان وارونه است. برخي مواقع،روي زير ستون مربع شكل ته ستوني با شيارهاي افقي دايره شكل (شالي) قرار مي گيرد ، كه به احتمال زياد اقتباس از الگوي ايونيك يوناني است. با اين اختلاف كه ظرافت و زيبايي پايه ستون هاي شيوه ايونيك يوناني – كه هنرمندان و حجاران يوناني از مخترعين آن بودند – در نمونه هاي هخامنشي چندان مشاهده نمي شود. علاوه بر اين در قسمت زيرين زير ستون هاي ايوني پايه هاي مربع شكل سنگي به كار مي رود كه در بيشتر مواقع بر خلاف نمونه هاي هخامنشي در پاسارگاد و تخت جمشيد است، كه چهار طرفشان ساده رها مي شود. اما در نمونه هاي ايونيك اين پايه هاي مربع شكل پر هستند از نقش برجسته هايي كه پيرامون اساطير يونان حجاري شده اند.

اطراف بعضي از زير ستون هاي هخامنشي در تخت جمشيد كه به شكل زنگوله هستند ، با الهام و تاثير پذيري از ستون هاي مصري ، با برگ هاي در خت خرما و گل نيلوفر آبي ، به صورت نقش برجسته هايي بسيار ظريف به شيوه اي تزئين يافته است كه با تناسب و جلوه خاصر به عنوان يك شاهكار ، جلال و جمال به معماري هخامنشي بخشيده است و چنان شيوه هنري با آن سر ستون هاي تركيبي خلق كرده است كه هرگز در معماري يوناني ديده نشده است.

در عصر هخامنشيان به احتمال زياد ستون هايي كه سر ستون كامل داشتند در بخش داخلي به كار برده مي شدند. ولي در ايوان هاي ستون دار كه در سه طرف تالار ها قرار داشتند عموما نيم تنه گاو و ساير موجودات افسانه اي، مستقيما در روي ستون سوار مي شدند. گفتني است كه ستون هاي تخت جمشيد بر خلاف پاسارگاد ، ولي مشابه شوش ، به صورت شياردار هستند. البته تعداد شيارها در تخت جمشيد بيشتر است.

اهميت ستون در معماري هخامنشي عنصر متمايز كننده آن از معماري آشوري محسوب مي شود. ولي همين عنصر در معماري كاخ ها و معابد يونان و مصر از اهميتي مشابه برخوردار مي باشد. بنابراين ، برخي معتقدند كه اصولا معماري تالار بزرگ معبد تب در مصر منبع الهام سازندگان بناهاي دوره هخامنشي است. همچنين تزئينات كاخ هاي شاهي نيز به تقليد از معابد مصر بوده است. البته آنچه اينها را از هم جدا مي كند ، تاثير ذوق و انديشه ايراني در كار سازندگان بناها است. اما نكته بسيار مهم و شاخص در معماري هخامنشي شكل سرستون هاي منحصر بفرد آن است. به طور كلي سر ستون هاي ايراني به چهار دسته تقسيم مي شوند:

سر ستون هايي به شكل دو نيم تنه گاو نر كه پشت به هم قرار دارند.

سر ستون هايي به شكل حيوان افسانه اي عقاب با تنه شير كه اصطلاحا گريفون خوانده مي شوند.

سر ستون هايي به شكل دو نيم تنه شير.

سر ستون هايي به شكل انسان با تنه گاو بالدار موسوم به لاماسو.

نگاهي تطبيقي به عنصر ستون در معماري هخامنشي و يونان و مصر

همه اين سرستون ها به شكلي جفتي و پشت به هم بر بالاي ستون ها جاي داده مي شدند و ير روي كمر آنها تير هاي چوبي سقف قرار داشتند.

با شباهت هايي كه بين ساختمان هاي شوش و تخت جمشيد بويژه از نظر ستون و سرستون وجود دارد، مي توان چنين تصور كرد كه بعد از اين كه كار معماران و هنرمندان در شوش به پايان رسيد براي ادامه كار به تخت جمشيد رفته اند با آن كه در كتيبه داريوش تصريح شده است كه ستون ها، كار سنگ تراشان يوناني و ليدي بوده است، ولي ستون ها و سر ستون هاي هخامنشي همان طوري كه ظاهر آنها نشان مي دهد يوناني نبوده و پايه اي گلداني شكل آنها در هيچ از زير ستون هاي شناخته شده وجود ندارند. علاوه بر اين اكثر زير ستون هاي گلداني شكل هخامنشي داراي شيارهاي عمودي بوده ، در حاليكه زير ستون هاي يوناني بخصوص در شيوه معماري ايونيك ، عمدتا داراي بر جستگي هاي افقي دايره شكل و تورفتگي هاي قاشقي هستند. عليرغم شباهت هاي اندكي در اصول معماري هر دو كشور ايران و مصر باستان ، هيچ يك از ستون هاي يوناني به ارتفاع ستون هاي هخامنشي نمي رسد. (بلندترين ستون هاي مصر مربوط به معبد لاكسور است كه ارتفاع آنها 16 متر است) در معماري سنگي مصر عموما ستونهاي كوتاه و كلفت و نسبتا نزديك به هم به كار مي رفت. اين ستون ها آنچنان قطور و زمخت هستند كه گويي فضاي اطراف براي حفظ آنها در نظر گرفته شده. به عبارت ديگر ، عملكرد باربري آنها تحت الشعاع ماهيت نمايشي شان قرار گرفته است.اين در حالي كه در ديگر نقاط جهان باستان ، بلندي ستون به بيش از هشت برابر قطر آن نمي رسد.

در پاسارگاد ، شكل زير ستون هاي داراي شيارهاي افقي همانند زير ستون هاي شيوه ايونيك است. با اين اختلاف كه در شال ستونها ، تزئينات شياردار افقي در نمونه هاي يوناني از عمق بيشتري برخوردار بوده است. در صورتيكه در پاسارگاد اين بخش با شيار هاي كم عمق و با ظرافت بيشتر تظاهر مي كند. نكته مهم ديگر اين است . اين ويژگي كه در معماري ساير ملل به ندرت ديده مي شود، موجب افزايش زيبايي بنا بوده است.

نتيجه گيري

هنر هخامنشي همواره تحت تاثير هنر ساير اقوام بوده است. اين تاثير پذيري از خلاف آنها يعني مادها آغاز شده و دامنه آن به بين النهرين ، يونان و مصر كشيده شد. اما اين تاثير پذيري منفعلانه نبود و آنها با مديريت توانمند خود توانستند تجربه و توان هنري اقوام تحت فرمان خود و توان هنري اقوام تحت فرمان خود را در اختيار گرفته و آنها را به بهترين شكل خود نمايي مي كند.

تركيب گوناگوني كه در مورد نقشه كه در مورد نقشه و طرح كاخ هاي باشكوه و ساير بناهاي مربوط به آنها به مورد اجرا گذاشته شده است ، در ستون هاي اين دوره از پاسارگاد گرفته تا شوش و تخت جمشيد مشهود است. تركيب و تلفيق شيوه هاي هنري مختلف ، از يونان ، مصر آسياي صغير ، بين النهرين با ذوق و سليقه خود منجر به خلق ستون هاي منحصر بفردي شد كه تا آن زمان بي نظير بودند. ستون هاي قول پيكر مصري با آن نقش و نگارهاي شلوغ كه هر نوع زيبايي را فداي بيان عظمت و شكوه فرعون كرده است، و فضاهاي خفه و بسته بين آنها ، هرگز ياراي مقابله با زيبايي وصف ناشدني ستون هاي رعناي هخامنشي را ندارند. همچنين ستون هاي رعناي هخامنشي را ندارند. همچنين ستون هاي پيشرفته تر و متنوع يوناني كه خود منشا الهام سازندگان ستون هاي ايراني بودند، باز همچون طرحي خام در برابر يك انديشه اي اين چنين كه توانست با چنان جسارت ستئن هايي به ارتفاع 20 متر خلق كند كه نظير آن هرگز ديده نشده بود.